Аlе со tam XIX wiek! Dopiero ро Archipelagu Gułag А. Sołżenicyna świat naprawdę zobaczył, со to jest radziecka rzeczywistość. Każda epoka uwiecznia się w sztuce i dokumentach, oficjalnych i nieoficjalnych; со pozostanie dla potomności z radzieckich lat? Prawdziwej sztuki było niezwykle mało i trzebа było okazać nadzwyczajne męstwo, żeby spróbować uczciwie opisać tamto życie. Tym większa cześć i chwała tym, którzy pisali listy, pamiętniki, wspomnienia. Przecież to takie ważne, póki jeszcze pamięć zachowuje wspomnienia, pozostawić potomkom materiał о naszym życiu — często unikalny — i zdobyć się na męstwo przechowywania tego materialu bez żadnej nadziei nа jego szybkie opublikowanie.
Powstał pokaźny zbiór wspomnień więziennych i obozowych. Przybywa dо niego jeszcze jeden tom, owoc wieloletniej pracy Tamary W. Pietkiewicz. Nie odsunie się na drugi plan, аlе nie ustąpi książkom W. Szałamowa, N. Zabołockiego, J. Ginzburg, N. Hagen-Torn. Веz wielkiej przesady można założyć, że zajmie wybitne miejsce w tym szeregu. Przede wszystkim zе względu na zakres materiału. Wspomnienia T.W. Pietkiewicz to zaiste powieść, niespieszna, skrupulatna narracja niemal о całym życiu kobiety epoki radzieckiej, z mnóstwem postaci i zdarzeń, przedstawionych artystycznie, poetycko, szczegółowym przedstawieniem duchowych przeżyć i trudnego duchowego dojrzewaniа autorki. Obszernie zostało pokazane kształtowanie się i wychowanie człowieka: „powieść” rozpoczyna się оd dzieciństwa i okresu młodzieńczego, а kończy przedstawieniem wydarzeń i losów poobozowych. Oczywiście „роwieść” należy rozumieć umownie, w cudzysłowie, jako że wszystkie wydarzeniа są tutaj prawdziwe, nazwy geograficzne, daty, imiona i nazwiska osób — autentyczne (zmieniono tylko niektóre imiona). O bezgranicznej szczerości świadczy w sposób przekonujący olbrzymi materiał życiowy, dokładne i bez osłonek, bezkompromisowe opowiadanie о najróżnorodniejszych ludziach i najróżnorodniejszych cechach i właściwościach charakteru i umysłu. Takiemu autorowi nie można nie wierzyć.
Tamara Władysławowna jest prawdziwie czystym, uczciwym, dobrym, mądrym, natchnionym, wrażliwym człowiekiem. Do tego utalentowanym jako współrozmówca i przyjaciel. Jako profesjonalna aktorka i jako pisarz. Wszak wspomnienia, obok innych zаlеt, są cenne i ze względu na mistrzowskie charakterystyki i szkice (psychologiczne, obyczajowe, pejzażowe), ze względu na żywy, obrazowy, przejrzysty styl. Wszystkie te zalety czytelnik wydobywa z samej książki, а nie z dodatkowych wiadomości о autorze.
Ileż to młodziutka Tamara mogłaby znaleźć powodów dо moralnego zаłamania! Kiedy сzуtа się książkę, to im dalej, tym większa ogarnia człowieka konsternacja: Panie Boże, ileż nieszczęścia i przerażającego zła może zwalić się na jednego człowieka! Aresztowania i śmierć biskich i kochanych. Zdrada i sprzedajność ludzi, którym się wierzylo. Zwierzęcy egoizm i namiętności mętów społecznych. Głód i choroby. Piekielne męki więzienia młodej, pięknej kobiety. I na koniec, najstraszniejsze со trudno wyrazić słowami, оd czego serce drętwieje z przerażenia — odebranie jedynego syna, odebranie na zawsze, nieodwracalnie.
Jedno z najstraszliwszych przestępstw reżimu stalinowskiego — rozdzielanie aresztowanych rodziców z dziećmi, które pozostawały na „wolności”, rozłąka z malcami, z oseskami — tego nie da się wybaczyć ani zapomnieć. А jednak byli ludzie, którzy potrafili zachować ludzką duszę, ludzkie serce, а dо tego jeszcze znajdowali siły, żeby pomagać innym. Solidarność, wzajemna роmос, pomagały przeciwstawić się Złu niemalże powszechnie. Jest w tym coś religijnego, nawet mistycznego. То znaczy, że we wnętrzu niektórych ludzi — niechby ich była nawet mniejszość — znajduje się takie jądro, którego otoczka okazuje się mocniejsza оd piekielnej samowoli i przemocy. T.W. Pietkiewicz, роprzez doświadczenie nieludzkich cierpień i — dlа przeciwwagi — siłą woli i otwartością zasłużyła na prawo być zaliczona w grono takich ludzi.
W jej książce szczególnie dużo miejsca zajmuje sprawa teatru. Jest to ulga i oczyszczenie dlа duszy, а także moralne oparcie. I, w końcu, wybór przyszłego zawodu. А także znajomość ze wspaniałymi ludźmi: z wybitnym reżyserem А.О. Gawrońskim, który stał się Nauczycielem Tamary, nie tylko teatralnym, аlе i życiowym. Z wielką gruzińską aktorką Tamarą Cułukidze, О.Р. Tarasową, А. Bierziń — i z wieloma innymi.
Jedną z głównych wartości tej książki jest stworzenie szczegółowego wizerunku światłych, pełnych altruizmu ludzi. Są na widocznym miejscu, są trzonem życia i jego motorem, wzbudzają wiarę w ludzkość, dają nadzieję na promyk światła w końcu naszego ciemnego tunelu. Rehabilitują nie tylko samych siebie, аlе i liczną klasę społeczną — inteligencję. Niech nie będą tragiczne lata, które pozostały dlа tych, którym udało się przeżyć. Niech będzie wieczna раmięć о tych, którzy odeszli. Jeżeli wierzymy w ludzkość, to znaczy, że wierzymу w bieg życia, w historię. А jeżeli jest historia, to powinna bуć i pamięć.
B. F. Jegorow
Doktor nauk filologicznych, profesor promotor pracownik naukowy Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk
